Quy trình làm đá mỹ nghệ và vai trò từng công đoạn

Quy trình làm đá mỹ nghệ gồm chọn đá, phác thảo mẫu, tạo phôi, chạm khắc, hoàn thiện bề mặt và kiểm tra thành phẩm. Làng Đá Non Nước Đà Nẵng giải thích vai trò từng công đoạn cùng những điểm cần lưu ý khi theo dõi một sản phẩm đang chế tác.

1. Quy trình làm đá mỹ nghệ Non Nước qua sáu công đoạn

Quy trình chế tác đá mỹ nghệ thường đi từ lựa chọn vật liệu và hình mẫu đến gia công, hoàn thiện rồi bàn giao. Sáu công đoạn dưới đây là cách hệ thống hóa để dễ theo dõi; từng xưởng có thể tách hoặc gộp bước tùy mẫu tượng, vật phẩm hay công trình.

1.1. Chọn khối đá phù hợp với mẫu dự kiến

Chọn đá nhằm tìm được khối nguyên liệu có kích thước, màu sắc và kết cấu phù hợp với hình dáng cần chế tác. Người thợ quan sát đường vân, thớ đá, đặc điểm bề mặt và những vị trí cần đánh giá trước khi gia công. Với mẫu có chi tiết mảnh hoặc nhô khỏi thân, khả năng tạo hình của vật liệu cũng cần được cân nhắc.

Màu đẹp chưa đủ để quyết định chọn một khối đá. Người đặt nên hỏi rõ loại đá, xem mẫu nguyên liệu và thống nhất mức độ chấp nhận khác biệt về màu, vân. Những đặc điểm tự nhiên cần được phân biệt với hư hỏng có thể ảnh hưởng đến kết cấu sản phẩm.

Đá mỹ nghệ Non Nước gắn với nơi chế tác, không tự chứng minh nguyên liệu được khai thác tại Ngũ Hành Sơn. Cục Di sản văn hóa ghi nhận thợ làng nghề chuyển sang sử dụng đá từ nơi khác sau khi việc khai thác tại Ngũ Hành Sơn bị dừng. Vì vậy, nguồn gốc từng loại đá cần được xác nhận riêng với xưởng.

1.2. Phác thảo và thống nhất hình mẫu

Phác thảo giúp xác định bố cục và tỷ lệ trước khi lấy bớt vật liệu khỏi khối đá. Với sản phẩm đặt riêng, cần thống nhất dáng tổng thể, kích thước, phần đế, họa tiết và nội dung khắc chữ nếu có. Những yêu cầu này nên được thể hiện bằng bản vẽ hoặc hình ảnh có ghi chú rõ.

Với tác phẩm khó, nghệ nhân có thể tạo mẫu đất sét để xem xét hình khối trước khi chuyển sang đá. Cách làm này được ghi nhận trong giới thiệu nghề Non Nước của Cục Di sản văn hóa. Việc có cần mẫu đất sét riêng hay không tùy độ phức tạp và phương án chế tác.

1.3. Tạo phôi thô để định hình sản phẩm

Tạo phôi là công đoạn loại bỏ phần đá thừa để hình thành dáng cơ bản của sản phẩm. Máy cắt và dụng cụ đục hỗ trợ đưa khối đá về hình dạng cần thiết, đồng thời xác lập phần chân đế và các khối chính. Phôi lúc này chưa có đầy đủ nét mặt, nếp áo hoặc hoa văn như thành phẩm.

Mục tiêu cần kiểm soát ở giai đoạn này là kích thước và tỷ lệ tổng thể. Chẳng hạn, với một pho tượng, phần đầu, thân và đế cần có bố cục phù hợp trước khi đi vào chi tiết. Nếu muốn thay đổi dáng lớn, người đặt nên trao đổi từ lúc duyệt mẫu hoặc xem phôi thay vì chờ đến khi chạm khắc hoàn tất.

1.4. Chạm khắc để hoàn thiện đường nét

Chạm khắc phát triển phôi thô thành hình tượng hoặc hoa văn cụ thể. Người thợ xử lý khuôn mặt, bàn tay, nếp áo, cánh hoa, đường chữ và các chi tiết trang trí theo mẫu đã thống nhất. Dụng cụ cùng cách gia công được lựa chọn theo vị trí cần xử lý và đặc điểm của đá.

Với tượng, tỷ lệ và sự chuyển tiếp giữa các bộ phận cần được xem cùng nhau. Một khuôn mặt có nhiều chi tiết nhưng không hài hòa với đầu và thân vẫn có thể khác cảm nhận mong muốn từ mẫu. Khi theo dõi quá trình chế tác, nên đề nghị ảnh ở phía trước và góc nghiêng để đối chiếu hình khối trước khi chỉ xem cận cảnh hoa văn.

1.5. Mài nhẵn và hoàn thiện bề mặt theo yêu cầu

Mài nhẵn xử lý vết dụng cụ và những phần bề mặt còn thô sau chạm khắc. Công đoạn này khác với tạo hình: trọng tâm là hoàn thiện bề mặt, đồng thời giữ rõ các đường nét đã làm. Mức độ nhẵn và bóng cần phù hợp với chất đá cùng hình thức sản phẩm đã duyệt.

Theo tài liệu kỹ thuật điêu khắc của Bảo tàng Victoria and Albert, đá được làm nhẵn bằng dụng cụ hoặc vật liệu mài mòn trước khi đánh bóng; một phần bề mặt cũng có thể được giữ không đánh bóng để tạo chất cảm khác nhau. Vì vậy, không có một mức bóng chung cho mọi tác phẩm. Độ bóng cũng không thay thế việc đánh giá kết cấu và chất lượng chạm khắc.

Nếu có yêu cầu giữ màu đá, nhuộm màu hoặc xử lý bề mặt, cần xác nhận phương án trước khi hoàn thiện. Không nên chỉ nhìn ảnh rồi mặc định sắc độ của thành phẩm hoàn toàn là màu nguyên liệu ban đầu.

1.6. Kiểm tra, đóng gói và bàn giao

Kiểm tra trước khi xuất xưởng nhằm đối chiếu sản phẩm với mẫu và thông số đã xác nhận. Xưởng cần rà soát hình dáng, kích thước, phần đế và tình trạng các chi tiết trước khi chuẩn bị vận chuyển. Với công trình gồm nhiều cấu kiện, việc đánh dấu vị trí hoặc lắp thử được cân nhắc theo cấu tạo thực tế.

Khi đóng gói, các góc cạnh, hoa văn nổi và phần có tiết diện nhỏ cần được bảo vệ phù hợp. Sản phẩm lớn cần có phương án nâng hạ và vị trí bàn giao rõ ràng. Việc kiểm tra tại xưởng và kiểm tra sau giao nhận là hai mốc khác nhau, bởi tình trạng sản phẩm còn cần được đối chiếu sau vận chuyển hoặc lắp đặt.

2. Tay nghề thủ công thể hiện ở đâu khi chế tác tượng đá

Trong quy trình chế tác tượng đá mỹ nghệ thủ công, tay nghề thể hiện ở cách đọc vật liệu, kiểm soát tỷ lệ, chạm nét và chỉnh sửa bề mặt. Máy móc có thể hỗ trợ cắt, khoan, mài hoặc gia công hình khối, còn chất lượng thành phẩm cần được người thợ kiểm tra xuyên suốt.

Tài liệu của Bảo tàng Victoria and Albert phân biệt dụng cụ tạo hình thô với dụng cụ làm chi tiết và hoàn thiện bề mặt. Vì vậy, tạo được dáng ban đầu chưa đồng nghĩa đã hoàn thành tác phẩm.

Với một pho tượng, người xem có thể đối chiếu độ cân đối của khuôn mặt, tư thế, các đường chuyển ở vai và tay, cùng cách thể hiện nếp áo. Với phù điêu hoặc vật phẩm có chữ, nên xem độ rõ của hình và đường khắc so với mẫu. Đây là những điểm cụ thể để trao đổi với xưởng thay vì chỉ hỏi sản phẩm được làm tay bao nhiêu phần trăm.

Làng Đá Non Nước Đà Nẵng công bố cách làm kết hợp thiết bị hỗ trợ tạo phôi với người thợ hoàn thiện đường nét. Không nên suy ra mức độ làm thủ công chỉ từ tên gọi của làng nghề.

3. Đối chiếu thành phẩm bằng những điểm nào

Thành phẩm cần được đối chiếu với nội dung đã duyệt về mẫu, vật liệu, kích thước và cách hoàn thiện. Quan sát cả tổng thể lẫn chi tiết sẽ giúp trao đổi rõ hơn với xưởng; việc đánh giá không nên chỉ dựa vào độ bóng hoặc một ảnh chụp ở phía trước.

Đường vân, sắc độ hoặc chấm khoáng khác nhau không tự động là lỗi chế tác. Tuy nhiên, dấu hiệu bất thường có thể ảnh hưởng kết cấu cần được xưởng kiểm tra và giải thích; không nên mặc định mọi vết nứt đều là đặc điểm tự nhiên. Nếu có vấn đề khi giao nhận, nên chụp ảnh, ghi nhận tình trạng và trao đổi trước khi xác nhận bàn giao.

Bạn có thể tham khảo chính sách kiểm hàng để biết phạm vi đối chiếu khi nhận sản phẩm. Với tượng hoặc công trình có trọng lượng lớn, cần phối hợp kiểm tra cùng nhân sự và thiết bị phù hợp.

4. Những mốc cần thống nhất khi đặt chế tác riêng

Quy trình sản xuất đá mỹ nghệ theo mẫu có sẵn và chế tác riêng khác nhau ở khâu xác nhận yêu cầu. Với mẫu có sẵn, hình thức đã được xây dựng trước; với đơn đặt riêng, người đặt cần thống nhất phương án cụ thể trước khi gia công. Các mốc trao đổi nên gắn với công việc thực tế của xưởng.

• Trước khi tạo phôi: chốt mẫu, kích thước, loại đá, phần đế, nội dung chữ và yêu cầu bề mặt.
• Khi hình khối đã được định hình: trao đổi về tỷ lệ, tư thế và những điểm khác mẫu trước khi hoàn thiện chi tiết.
• Trước khi giao: đối chiếu thành phẩm, số lượng, phạm vi vận chuyển, lắp đặt và thông tin bàn giao.

Nếu muốn sửa thiết kế sau khi đá đã được cắt hoặc chạm, cần hỏi xưởng về khả năng thực hiện, phần việc phát sinh và ảnh hưởng đến tiến độ. Một thay đổi trên bản vẽ không đồng nghĩa có thể thực hiện tương tự trên khối đá đã gia công. Nên ghi nhận phương án điều chỉnh trước khi tiếp tục làm.

Tiến độ cần được xác nhận cho mẫu cụ thể, gồm thời gian duyệt thiết kế, chế tác và giao nhận nếu có. Nên làm rõ từng mốc để có cơ sở theo dõi.

Với sản phẩm đặt riêng, hãy duyệt rõ hình mẫu và bề mặt trước khi cắt phôi. Bạn có thể gửi ảnh tham khảo, kích thước và vị trí đặt qua trang liên hệ của Làng Đá Non Nước Đà Nẵng để trao đổi phương án cùng các mốc kiểm tra trong quá trình chế tác.